Waarom je bleef...

Over hoe afhankelijkheid ontstaat, niet plotseling maar stap voor stap.

Niemand wordt in één dag afhankelijk van een ander mens en dat maakt het ook zo lastig om waar te nemen terwijl het gebeurt. Het voltrekt zich in kleine stappen, elk voor zich te klein om ook maar enige argwaan te wekken, maar samen groot genoeg om je wereld geleidelijk te laten krimpen tot ongeveer de grootte van de goedkeuring van één persoon.

Herken je dat moment nog, van voordat het misging? Niet het moment waarop het pijn begon te doen, want dat kwam later en het kwam sluipend, bijna onmerkbaar. Ik bedoel het moment ervoor, toen alles nog klopte, eigenlijk meer dan klopte: je voelde je gezien, je voelde je gewaardeerd en het voelde alsof je eindelijk, na misschien wel jarenlang zoeken, ergens was aangekomen waar je echt bij hoorde.

Ik herken dat gevoel precies, tot in de kleinste details. In de sekte waar ik jarenlang deel van uitmaakte, voelde een compliment van de leider als wind in mijn rug, alsof ik ineens sneller kon lopen. Op zulke momenten was ik onoverwinnelijk, letterlijk niets was me te gek en ik zweefde de dagen door met een energie die ik daarvoor nooit had gekend. Ik wilde niets liever dan dat gevoel vasthouden en ik was bereid daar alles voor te doen.

Dan, zonder dat er een duidelijke aanleiding voor was, sloeg de stemming om. Ik was ineens naast mijn schoenen gaan lopen, had beloftes gebroken die ik me achteraf niet eens kon herinneren gemaakt te hebben en voelde de kilte van iedereen om me heen. Weken, soms zelfs maanden lang, was het leven daardoor zwaar en grijs en soms een regelrechte hel. Tot ik, na eindeloos mijn best doen, weer complimenten kreeg en ik weer nog harder mijn best ging doen om die warmte te behouden.

Dat patroon, die voortdurende afwisseling tussen warmte en kou, is precies wat afhankelijkheid voedt en in stand houdt. Hoe onvoorspelbaarder de goedkeuring is, hoe harder je onbewust gaat werken om haar te verdienen. Dat is niet omdat je zwak bent of te weinig wilskracht hebt, maar simpelweg omdat ons brein zo in elkaar zit: onvoorspelbare erkenning trekt sterker aan ons dan erkenning die er toch altijd wel is. Zo raak je, bijna zonder het zelf te merken, stukje bij beetje verknoopt aan het oordeel van één persoon.

Het maakt daarbij niet zoveel uit in wat voor jasje die ene persoon zich aandient. Het kan een partner zijn die de ene dag verliefder op je lijkt dan ooit en de andere dag ijzig afstandelijk is. Het kan een leidinggevende zijn wiens goedkeuring je 's nachts wakker houdt. Het kan een geestelijk leider of goeroe zijn die beweert dieper in je ziel te kunnen kijken dan jijzelf. Maar het kan ook net zo goed een coach, een leraar of therapeut zijn, iemand bij wie je oorspronkelijk voor hulp of groei aanklopte, die jouw eigen inzichten geleidelijk vervangt door de zijne.

Tegelijkertijd verschuift er ook iets in hoe je naar de mensen om je heen kijkt, buiten die ene relatie. Wie kritisch is, wordt al snel iemand die het simpelweg niet begrijpt en dus ook niet kan meepraten. Wie twijfelt aan je nieuwe overtuigingen, weet blijkbaar niet half zoveel als jij inmiddels denkt te weten. Zo wordt de kring van mensen die je nog echt vertrouwt, stukje bij beetje kleiner, tot er bijna geen andere stem meer overblijft dan die ene stem die alles bepaalt.

Ook je eigen gevoel begint zich, ergens in dat proces, anders te gedragen dan je gewend was. Wat eerst een helder en duidelijk onderbuikgevoel was, wordt vaag, wazig en twijfelachtig. Je begint je eigen waarneming te wantrouwen, vooral op de momenten dat die niet overeenkomt met wat die ander je voorhoudt. Ik heb zelf meegemaakt dat ik, na een lange periode van steeds terugkerende twijfel die me was aangepraat, oprecht ging geloven dat ík degene was die iets verkeerds had gedaan, terwijl ik daarvoor nog volledig en zonder twijfel achter mijn eigen gevoel stond. Zo verschuift, langzaam en bijna onzichtbaar, de bron van waarheid van jezelf naar de ander, tot je nauwelijks meer weet wat je oorspronkelijk zelf dacht of voelde.

Waarom laten we dit eigenlijk gebeuren? Niet omdat we dom zijn en ook niet omdat we naïef zijn. Bij ons mensen zit het diep en van oudsher ingebakken om het systeem waarin we zijn opgegroeid, of waar we op enig moment in terecht zijn gekomen, als veilig en vertrouwd te beschouwen. We willen ergens bij horen, dat is geen zwakte, dat is normaal menselijk. Het heeft ons als soort letterlijk laten overleven, want wie vroeger buiten de groep viel, maakte weinig kans om in leven te blijven. Die oeroude angst zit nog steeds ergens diep in ons, ook al leven de meesten van ons niet meer in een wereld waarin dat gevaar nog reëel is.

De mensen die in zo’n afhankelijkheidsdynamiek verstrikt raken, zijn dan ook zelden naïef of labiel maar juist de meest empathische, loyale en leergierige mensen. Mensen die oprecht het beste in de ander willen zien en zelf willen groeien als mens. Het zijn ook die eigenschappen die maakt dat zij het langst blijven geloven dat het beter wordt, het langst blijven volhouden.

Je gevoel is dus nooit stuk geweest, ook al voelt dat misschien wel nog zo. Het is alleen, stap voor stap en bijna geruisloos, overstemd geraakt door de stem van een ander. Maar wat stap voor stap is gegroeid, kan, met tijd en aandacht, ook weer stap voor stap worden teruggevonden en omgevormd.

Met Beyond Influence begeleiden Linda en ik mensen die deze dynamiek van dichtbij kennen, of dat nu was in een relatie, bij een leidinggevende, bij een leraar, coach of therapeut, of in een grotere groep. Niet om je te vertellen wat er precies gebeurd is, want dat weet jij uiteindelijk het beste, maar om samen de weg terug te vinden naar je eigen gevoel. Om meer te weten over hoe we dat doen ga je naar de website of download het gratis e-book.

Beyond Influence